مقدمه

عمده ترین عوامل ایجاد تفاوت های فردی در افراد گوناگون به  هوش ، استعداد ، خلاقیت ، شخصیت ، انگیزش ، جنسیت و محرومیت های فرهنگی مربوط می شود . لذا اگر دو نفر در شرایط مساوی امکان انجام یک فعالیت واحد را ندارند به دلیل تفاوتی است که در ویژگی های فوق الذکر وجود دارد . اما علی رغم دلایل مبرهن در وجود تفاوت های فردی شاید بدلایلی


مقدمه

عمده ترین عوامل ایجاد تفاوت های فردی در افراد گوناگون به  هوش ، استعداد ، خلاقیت ، شخصیت ، انگیزش ، جنسیت و محرومیت های فرهنگی مربوط می شود . لذا اگر دو نفر در شرایط مساوی امکان انجام یک فعالیت واحد را ندارند به دلیل تفاوتی است که در ویژگی های فوق الذکر وجود دارد . اما علی رغم دلایل مبرهن در وجود تفاوت های فردی شاید بدلایلی موجه و غیر موجه برنامه ریزان آموزشی برنامه واحدی را برای سراسر کشور و تمامی جنسیت ها طراحی وبه اجرا می گذارند بدون آنکه برای تفاوت های فراگیران جایی در برنامه ها در نظر بگیرند در این برنامه همه فراگیران باید در طی مدتی معین با حضور درکلاسهای درس و پیروی از روش سنتی و کلیشه ای معلم تعداد مشخصی درس ویا واحد درسی را بدون کم و کاست با حداقل نمره ده بگذرانند  در نتیجه این گونه بی توجهی ها مشکلات متعددی برای فراگیران از قبیل افت تحصیلی ، ترک تحصیل و روی آوردن به بزهکاری های اجتماعی ایجاد می شود . بنظر میرسد برای لحاظ کردن کردن تفاوت های فردی فراگیران درآموزشها لازم است در برنامه های درسی ، نحوه آموزش ها ، زمان آموزشها و محتوای مواد درسی برای هر جنسیت انعطاف لازم ایجاد گردد . به همین منظور یکی از روشهای آموزشی که امروزه در اغلب کشورها مورد استفاده قرار می گیرد آموزش از راه دور می باشد. خوشبختانه آموزش از راه دور در کشورمان از سه سال پیش در دوره های راهنمایی ، متوسطه و پیش دانشگاهی فعالیت های خود را آغاز کرده است.  در روش آموزشی آموزش از راه دور تا اندازه ای در زمینه زمان حضور در کلاس ، تعداد درسهای انتخابی و روشهای استفاده از آموزشها  برخی انعطاف ها را با توجه به تفاوت های فردی در نظر گرفته است. بطوری که شاغلین به تحصیل در مراکز آموزش از راه دور با توجه به توانایی های خود درس ویا واحدهای درسی را اخذ و با بهره مندی از روشهای مختلف واستفاده از تکنولوزی آموزشی نسبت به مطالعه آن درسها  اقدام می نمایند .  [1]

می توان قبول کرد که آگاهی از وجود تفاوتهای فردی بین انسان ها ، چه کودکان و چه بزرگسالان به اندازه خلقت انسان قدمت دارد، زیرا انسان های اولیه ، زمانی که در غارها یا جنگل ها زندگی می کردند، از متفاوت بودن یکدیگر کاملا آگاه می شدند و عکس العمل های متفاوتی را از خود نشان می دادند.

در ادبیات کهن سرزمین ما نیز مساله تفاوت های فردی در هر دوره ای مورد توجه بوده و هر کاری را به هر کسی نمی دادند و از همه کس نیز انتظارات یکسانی را نداشتند.

دانش آموزان از نظر فردی ، خانوادگی و فرهنگی با یکدیگر تفاوت دارند . این تفاوتها از نیازهای خاص روانی و استعداد آنها سرچشمه می گیرد و بر فرایند یادگیری آنها تاثیر می گذارد و موجب می شود تا آنها مطالب متفاوتی را یاد بگیرند .

مدرسه کارخانه صنعتی نیست که دارای تولیدات یکسان و هم شکل باشد . دانش آموزان در علایق ، استعداد و هوش ، خلاقیت ، تجارب و نیازهای خاص روانی با یک دیگر تفاوت فاحش دارند . لازم است به تفاوتها بها دهیم و بدانیم که تشابه حرکتی ، غیر خلاق و ملال آور است ؛ در حالی که جوهر یادگیری و همکاری بر اساس ارزش دادن به تفاوت هاست.

یکی از رساله های مهم وزارت آموزش و پرورش و معلمان ، کشف استعداد های متفاوت دانش آموزان به گونه ای است که هر فرد به کمال مطلوب خود برسد و برای جامعه نیز مفید باشد .

 

انواع تفاوتهای فردی

تفاوتهای فردی بر دو گونه اند:

 

الف ) تفاوتهای بین فردی

تقسیم بندی شاگردان فقط بر حسب سن آنان در کلاس های مختلف ، دال بر همگن یا یکسان بودن توانایی ها و نیازهای خاص آنان نیست . دانش آموزان نه تنها از لحاظ مشخصات ظاهری ، بلکه از نظر خصوصیات اخلاقی ، هوشی و روانی نیز با یکدیگر تفاوت دارند . بنابراین اگر بخواهیم تمام دانش آموزان یک کلاس را با یک روش و به یک اندازه معیّن آموزش دهیم و انتظار داشته باشیم که تمام آنان مطالب را یکسان یاد بگیرند ، درست مثل این است که به پای دانش آموزان کفش هایی با اندازه یکسان بپوشانیم و انتظار داشته باشیم که همه آنها در این کفش ها به یک میزان احساس راحتی کنند و پاهایشان بدون هیچ گونه ناراحتی  به رشد طبیعی خود ادامه دهد . همان گونه که مربیان اختلاف قیافه های انسانها را بدیهی می شمارند ، باید تفاوت توانایی ها و نیازهای دانش آموزان را نیز طبیعی بدانند . معلم دانا و آگاه معلمی است که با توانایی ها و نارسایی های گوناگون شاگردانش آشنا باشد و درس هایش را طوری تنظیم کند که آنها بطور گروهی یا انفرادی متناسب با توانایی ها و قابلیت های خود پیشرفت کنند .

 

ب ) تفاوتهای درون فردی

افرداد علاوه بر این که از نظر توانایی ها و مهارت های گوناگون با یکدیگر تفاوت دارند ، این مهارتها و توانایی ها در خود شخص نیز به یک میزان نیست . برای مثال فردی ممکن است در مهارت های دستی یا مکانیکی بسیار ورزیده و ماهر باشد ولی همین فرد در تفکر انتزاعی یا مجرد ، ضعیف باشد . برعکس فردی ممکن است از لحاظ تفکر و اندیشه فوق العاده قوی باشد ولی از نظر مهارتهای دستی یا وجود آوردن چیزی با دست هایش ضعیف باشد . مثال تفاوتهای درون فردی در حوزه آموزش بسیار زیاد است . فرض کنید دانش آموزی از نظر خواندن و نوشتن از حد متوسط کلاس پایین تر است ولی همین فرد در ریاضیات قوی تر از حد متوسط است.

 

توجه به تفاوت های فردی ، چرا؟  

در بحث تفاوتهای فردی  و نیازهای خاص دانش آموزان به دو نکته مهم باید توجه داشت :

1.    حمایت از اشتباهات بجای دانش آموزان : همه افراد در هر سنی که باشند اشتباه می کنند ، اما میزان اشتباه در میان کودکان و نوجوانان ، یکسان نیست. دانش آموزان باید بدانند که اشتباهات بخشی از هزینه موفقیت اند و کسی که هرگز اشتباه نمی کند معمولا کار زیادی هم انجام نمی دهد . بنابراین میزان اشتباهات منعکس کننده میزان تفاوتهای فردی اند که با نیازهای دانش آموزان در ارتباط است . به عبارت دیگر گوناگونی تفاوتهای فردی ، تنوع در نیازها را نشان می دهد .

2.    توجه به عقاید ، علایق ، استعدادها و تجارب دانش آموزان : تجربه نشان می دهد که در یک محیط شلوغ ، آن اشیایی درک می شوند که شخص به آنها علاقه مند است ، اما میزان علاقه مندی و استعداد در میان دانش آموزان یکسان نیست . همچنان که استعدادها و عقاید متفاوت اند ، نیازها نیز متفاوت اند . بنابراین تنوع در علایق و تجارب ، گوناگونی نیازهای دانش آموزان را منعکس می کند .

 

ارزش علمی تفاوتهای فردی

پذیرفتن وجود تفاوت های فردی در الگوهای رشد و تکامل سبب می شود والدین و معلمان ، کودکان را با یکدیگر مقایسه نکنند ، از هر کودک در حد توانایی  او انتظار داشته باشند ، رفتار یا برخورد خود را با شخصیت هر کودک سازگار کنند ، تشویق و تنبیه هر کودک را با شخصیت و یا الگوهای رشد و تکامل خاص او سازگار و آموزش را تا حد امکان انفرادی کنند ، در نظر داشته باشند که اگر چه پیش بینی چگونگی واکنش شخص متوسط در یک موقعیت معّین امکان پذیر است ، اما پیش بینی چگونگی واکنش شخص معّین امکان ندارد .

«هاویگ هرست» آمادگی نصبی را " لحظه آموزش پذیری " می داند . معیار های تعیین آمادگی یادگیری عبارتند از : رغبت به یادگیری ، ادامه رغبت ، بهبود یا نشان دادن پیشرفت.

اندکی دقت نشان می دهد که دانش آموزان در معیارهای فوق با یکدیگر تفاوت دارند . به عبارت دیگر برخی اظهار علاقه به آموختن نشان می دهند و برخی در آموختن بهبود تدریجی دارند . ( تفاوتهای فردی ) همچنین ممکن است یک دانش آموزی رغبت به یادگیری را داشته باشد اما اصرار به این که به طور مرتب آموزش ببیند تا میزان یادگیری وی به سطح مطلوب برسد را نداشته باشد ( تفاوتهای درون فردی) [2]

 

 

علل پیدایش تفاوت های فردی

مفهوم توارث بهانه خوبی برای کسانی است که از قبول مسوولیت سنگین تعلیم و تربیت شانه خالی می کنند، این افراد به طور جبری می پذیرند که تفاوت های ارثی وجود دارد و این تفاوت ها غیر قابل تغییر و غیر قابل تبدیل است.

عقیده مردم عادی بر این است که علت تفاوت های موجود در استعدادهای کودکان توارث است و محیط نقش چندانی در آنها ندارند. اما روان شناسان و مربیان تعلیم و تربیت ، چنین اعتقاد راسخ و قاطعی درباره توارث در تعیین ویژگی های جسمی و روانی ندارند . آنها معتقدند که توارث و محیط ، در تعیین تفاوت های فردی هر دو نقش بنیادی دارند ، با این تفاوت که ممکن است در بعضی جنبه ها اثر توارث و در بعضی جنبه های دیگر اثر محیط بیشتر باشد ، جای تردید نیست که محیط و توارث هر دو در ایجاد تفاوت های فردی نقش دارند.

بدون تردید صحیح تر خواهد بود، اگر بگوییم که آنچه به ارث می رسد عبارت است از توانایی ها، حساسیت ها یا عدم حساسیت ها که اجازه می دهند تا یک فرد برخی از رفتارها را راحت تر و برخی دیگر را با دشواری یاد بگیرد و در نتیجه از نظر بازده و صفات شخصیتی از دیگران متفاوت باشد، می توان گفت که محیط توارث کنش متقابل دارد.

طبق مقتضیات محیط، بعضی تمایلات طبیعی نه تنهااجازه ظهور پیدا می کنند بلکه موقعیت مناسبی به دست می آورند که به استعددها یا به صفات شخصیتی تبدیل می شوند، برخی دیگر از تمایلات طبیعی منع می شوند ، تغییر مسیر می دهند و به صورت دیگری تجلی پیدا می کنند و بالاخره برخی دیگر هرگز بیدار نمی شوند و طبیعتا کنش های همراه آنها نیز تشکیل نمی شود. از طرف دیگر ، طبق آمادگی های ارثی ، عوامل محیط کم و بیش تحریک کننده و کم و بیش اثر بخش جلوه می کنند یا در اثر عدم وجود آمادگی های ارثی ، عقیم می مانند. ترکیب این عوامل در افراد مختلف ، برحسب نوع توارث و نوع محیط ، کاملا متفاوت خواهد بود و تفاوت های فردی بسیار گوناگونی را به دنبال خواهد داشت.

همه ویژگی ها و توانایی های افراد نسبت به آنچه فردی را متفاوت از افراد دیگر بار می آورد توارث و تجربه هایی است که در طول زندگی با آنها برخورد می کند یعنی تفاوت های افراد ، به همان اندازه که تحت تاثیر توارث قراردارد، به شرایطی که آنها در آن زندگی می کنند بستگی دارد.

در بیان اهمیت هر یک از آنها بهتر است همیشه از خود بپرسیم که آیاد در رشد بوته گندم ، دانه گندم مهمتر است یا زمین ؟ معلوم است که هر دو زیرا بدون دانه گندم ، بوته ی گندم به وجود نمی آید و بدون زمین هم دانه رشد نمی کند، اگر زمین مناسب باشد ممکن است از یک دانه گندم صدها دانه ی دیگر به دست آید اما اگر زمین مناسب نباشد احتمالا همان دانه هم در دل خاک پوسیده می شود ، اما هر اندازه هم زمین مناسب باشد رشد بوته گندم حدی خواهد داشت .



[1] persianblog .ir  . bayannikoo

[2] ماهنامه پرورشی وزارت آموزش و پرورش ، تربیت.